Ontluistering in beeld
In het Duitse Nordfriesland, onder de Deense grens en vlakbij de Waddenzee, ligt het voormalige atelierhuis van de kunstschilder Emil Nolde. Omgeven door een schitterende bloementuin is dit sinds zijn dood in 1956 een museum waar veel van Noldes schilderijen te bewonderen zijn. De bezoeker mag eerst ronddwalen door de kleurrijke bloementuin alvorens het atelierhuis binnen te lopen.
In de gele en rode geschilderde woonkamers valt het eveneens kleurrijke werk van deze kunstenaar te bewonderen. Naast in felle tinten geschilderde bloemstillevens worden de wanden ook gevuld met in snelle penseelstreken weergegeven landschappen. Nolde gebruikte een uitgesproken pallet aan kleuren.
In de kelder van dit museum bevindt zich Noldes beroemdste schilderij, namelijk: ‘Kruisiging’.
Het grote doek van ongeveer twee bij twee meter treft je als bezoeker recht in je ziel. Het is een rauwe verbeelding van de kruisiging van de Messias. De felle kleuren doen bijna pijn aan je ogen. Het is voor je gevoel een primitieve weergave van Christus’ kruisiging. Bijna levensgroot
is Christus afgebeeld en je staat oog in oog met de zonder mededogen aan het kruis genagelde Messias. Wanhopig kijkt de gekruisigde de kijker aan. ‘Help mij, heb mededogen met mij’; schreeuwt het gelaat van de Messias de kijker toe.
Ook de vrouwen onder het kruis zijn door Nolde vol wanhoop afgebeeld. Ze staan aan de grond genageld en weten zich met de situatie geen raad. Terwijl de Messias stervende is, dobbelen met een grijns op hun gezicht soldaten om zijn kleren. Onverschillig voor het leed van de ander. Nolde heeft de kruisiging van Jezus van Nazareth rauw en grof geschilderd weergegeven.
Het schilderij laat je als kijker op deze manier ervaren dat dit moment uit het leven van Jezus van Nazareth afschuwelijk is. Nolde toont de kruisiging van Gods Zoon in al zijn wreedheid. Het is als bezoeker pijnlijk om te aanschouwen. Dat was precies de bedoeling van Nolde.
Als religieus schilder wilde hij de kijker in beweging brengen. Dit is wat de Messias, Hij die vrede wil stichten en verzoening brengen, is overkomen. De Messias wordt als een kwetsbaar mens afgebeeld. Intens lijdend onder onrecht en verdriet. Hier zien we de Zoon van God op zijn meest breekbare moment. Broos en zwak. Deze ultieme kwetsbaarheid maakt dat de Messias, God zelf, zich in zijn kwetsbaarheid aan de mens toont. Niet een almachtige God komt ons hier tegemoet, maar een kwetsbare, lijdende. Het is de kwetsbare God die ons nabij is in ons lijden. ‘God laat zich uit de wereld terugdringen op het kruis. God is zwak en machteloos in de wereld en juist zo en alleen zo is Hij met ons en helpt Hij ons’, aldus Dietrich Bonhoeffer in zijn brief uit 16 juli 1944.
Het is voor mij het diepste mysterie van het Christelijk geloof dat juist God zelf, de Eeuwige en Levende, zich aan ons mensen durft vertonen in al zijn kwetsbaarheid. In deze kwetsbaarheid weet ik me als mens gekend in mijn eigen kwetsbaarheid en broosheid. God laat zich hier niet kennen als een heerser, als een Zeus of Wodan die zich ver boven de mensheid verheft, maar als een broze die mij in mijn broosheid nabij is. Het is de paradox van het christelijk geloof, aldus de Nederlandse theoloog Henk Berkhof, wanneer hij schrijft dat God ‘machtig is in zijn machteloosheid’. Door zich aan de mens in al zijn kwetsbaarheid te tonen, weet ik mij in mijn broosheid gekend. Zo wordt de eenzaamheid van de kwetsbare, wanhopige mens doorbroken.
Net als Vincent van Gogh zag Nolde zich als een schilderende evangelist. Hij wist zich in zijn leven diep geraakt door het Christelijk geloof en probeerde in zijn schilderijen de essentie van de bijbelverhalen weer te geven. Niet in woorden, maar in kleurrijke beelden weet hij mij diep te raken.
Goede Vrijdag samengevat in een ontluisterend en tegelijk ontroerend beeld. Tijdens de viering op Goede Vrijdag stond dit schilderij van Nolde op de liturgie afgebeeld. Als uitnodiging tot meditatie, tot verinnerlijking van de betekenis van Gods kruisiging.
Ds. Jeroen Jeroense
